MENU






Modlą się


Służebniczki Maryi
— Wielkopolskie




Sługi Jezusa




Siostry Maryi Niepokalanej

Szafarz nadzwyczajny Komunii świętej



Moje pytanie chodzi mi o szafarzy Eucharystii kto to może robić czy kobiety jeśli tak, to czy są jakieś modlitwy przed i po rozdaniu Komunii świętej. Proszę o wyczerpującą odpowiedź. Jarek


Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów w Instrukcji Redemptionis Sacramentum wyjaśnia, co należy zachowywać, a czego unikać w związku z Najświętszą Eucharystią.

Rozdział VII
NADZWYCZAJNE FUNKCJE WIERNYCH ŚWIECKICH

146. Niczym nie można zastąpić kapłaństwa służebnego. Jeśli bowiem we wspólnocie brakuje kapłana, zostaje ona pozbawiona możliwości wypełnienia sakramentalnej funkcji Chrystusa - Głowy i Pasterza, co jest istotą życia wspólnoty kościelnej, jako że "szafarzem, który może sprawować w osobie Chrystusa sakrament Eucharystii, jest tylko kapłan ważnie wyświęcony".

147. Kiedy jednak domaga się tego potrzeba Kościoła, niektóre funkcje liturgiczne, w przypadku braku wyświęconych szafarzy, mogą zgodnie z przepisami prawa wypełniać wierni świeccy. Wierni ci, wsparci łaską Pana, są wezwani i posłani w celu wypełniania pewnych, bardziej lub mniej ważnych, funkcji. Bardzo wielu wiernych świeckich poświęciło się już gorliwie oraz wciąż poświęca tej posłudze, zwłaszcza na terenach misyjnych, gdzie Kościół jest jeszcze wciąż mało obecny lub doznaje prześladowania, a także w innych rejonach doświadczonych brakiem kapłanów i diakonów.

148. Szczególnie wysoko należy cenić instytucję katechistów, którzy wśród wielkich trudów świadczyli i wciąż świadczą szczególną i ze wszech miar niezbędną pomoc w szerzeniu wiary i Kościoła.

149. Do niektórych diecezji, dawno już ewangelizowanych, zostali ostatnio posłani wierni świeccy, znani jako "asystenci pastoralni", wśród których niewątpliwie bardzo wielu przyczyniło się do dobra Kościoła, wspierając działalność duszpasterską biskupa, prezbiterów i diakonów. Należy jednak czuwać, aby styl tej funkcji nie upodobnił się zbytnio do kształtu duszpasterskiej posługi duchownych. Trzeba oczywiście dołożyć starań, aby "asystenci pastoralni" nie brali na siebie tych zadań, które należą tylko do posługi wyświęconych szafarzy.

150. Działalność asystenta pastoralnego winna zmierzać do tego, aby wspierać posługę kapłanów i diakonów, budzić powołania do kapłaństwa i diakonatu oraz w każdej wspólnocie zgodnie z przepisami prawa gorliwie przygotowywać wiernych świeckich do podjęcia różnych funkcji liturgicznych według różnorodności charyzmatów.

151. Przy sprawowaniu liturgii do pomocy nadzwyczajnych szafarzy należy się uciekać jedynie w sytuacji prawdziwej konieczności. Pomoc ta bowiem nie jest przewidziana w celu zapewnienia pełniejszego uczestnictwa świeckich, lecz z natury swojej jest dodatkowa i tymczasowa. Gdzie jednak istnieje konieczność odwołania się do posługi szafarzy nadzwyczajnych, należy wytrwale i gorąco się modlić, aby Pan niezwłocznie posłał kapłana do posługi wspólnocie oraz wzbudził obficie powołania do kapłaństwa.

152. Funkcje te zaś, czysto uzupełniające, nie powinny się stać bynajmniej okazją do zafałszowania samej posługi kapłanów, aby w konsekwencji nie zaniedbywali oni sprawowania Mszy świętej dla powierzonego im ludu oraz osobistej troski o chorych czy też starania o chrzest dzieci, o asystowanie przy udzielaniu sakramentu małżeństwa lub odprawianie pogrzebów chrześcijańskich, co odnosi się przede wszystkim do kapłanów wspieranych przez diakonów. Niech więc w parafiach nigdy nie dochodzi do tego, aby kapłani lekkomyślnie zamieniali się własnymi funkcjami kapłańskimi z diakonami lub świeckimi, wprowadzając tym samym zamieszanie co do specyfiki każdego z nich.

153. Ponadto świeckim nigdy nie wolno przyjmować funkcji diakona lub kapłana lub nakładać ich szat albo innych do nich podobnych.

1. NADZWYCZAJNY SZAFARZ KOMUNII ŚWIĘTEJ
154. Jak już zostało wspomniane, "szafarzem, który może sprawować w osobie Chrystusa sakrament Eucharystii, jest tylko kapłan ważnie wyświęcony". Stąd nazwa "szafarz Eucharystii" odnosi się w sposób właściwy jedynie do kapłana. Również z racji święceń zwyczajnymi szafarzami Komunii świętej są: biskup, prezbiter i diakon, do nich więc należy w czasie sprawowania Mszy świętej udzielanie Komunii świętej wiernym świeckim. W ten sposób poprawnie i w pełni może się objawić w Kościele ich służebny urząd oraz wypełnić sakramentalny znak.

155. Oprócz szafarzy zwyczajnych istnieje prawnie ustanowiony akolita, który z ustanowienia jest nadzwyczajnym szafarzem Komunii świętej również poza sprawowaniem Mszy. Ponadto, jeśli przemawiają za tym motywy prawdziwej konieczności, biskup diecezjalny zgodnie z przepisami prawa może do tej posługi wyznaczyć również innego wiernego świeckiego jako szafarza nadzwyczajnego albo jednorazowo (ad actum), albo na czas określony, wykorzystując w tym celu stosowną formułę błogosławieństwa. Jednakże nie jest wymagane, aby owo wyznaczenie miało formę liturgiczną; jeśli jednak ją ma, w żaden sposób nie może się ono upodobnić do obrzędu święceń. W szczególnych i nieprzewidzianych przypadkach na jednorazowe wypełnienie tej funkcji zgody może udzielić kapłan, który przewodniczy celebracji eucharystycznej.

156. Funkcja ta winna być pojmowana zgodnie z jej nazwą, która brzmi "nadzwyczajny szafarz Komunii świętej", nie zaś "specjalny szafarz Komunii świętej" ani "nadzwyczajny szafarz Eucharystii", ani też "specjalny szafarz Eucharystii". Te ostatnie nazwy rozszerzają znaczenie tej funkcji w sposób nieodpowiedni i niewłaściwy.

157. Jeśli w sytuacji zwyczajnej obecna jest wystarczająca liczba wyświęconych szafarzy, również do rozdawania Komunii świętej, nie należy wyznaczać nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej. W takich okolicznościach ci, którzy byliby wyznaczeni do tego rodzaju posługi, nie powinni jej wykonywać. Należy potępić postępowanie tych kapłanów, którzy, choć sami uczestniczą w celebracji, powstrzymują się jednak od udzielania Komunii, powierzając to zadanie świeckim.

158. Nadzwyczajny szafarz Komunii świętej będzie bowiem mógł udzielać Komunii jedynie w przypadku braku kapłana lub diakona, albo kiedy kapłan napotyka trudności z powodu choroby lub podeszłego wieku lub innej ważnej przyczyny albo gdy jest tak wielka liczba wiernych przystępujących do Komunii, że sama celebracja Mszy zbytnio by się przeciągnęła. Należy to jednak rozumieć w ten sposób, że w żadnym przypadku wystarczającą przyczyną nie będzie nieznaczne przedłużenie, oceniane w świetle zwyczajów i kulturowego kontekstu miejsca.

159. Nadzwyczajnemu szafarzowi Komunii świętej nie wolno nigdy wyznaczać nikogo innego do udzielania Eucharystii, jak na przykład rodzica albo współmałżonka, albo dziecka tego chorego, który ma przyjąć Komunię.

160. Biskup diecezjalny powinien ponownie ocenić praktykę ostatnich lat w tej dziedzinie i w miarę potrzeby skorygować ją lub ściślej określić. Gdzie z racji prawdziwej konieczności tego rodzaju nadzwyczajni szafarze są liczniej wyznaczani, biskup diecezjalny powinien wydać szczegółowe normy, w których, uwzględniając tradycję Kościoła, zgodnie z przepisami prawa winien ustalić sposób wykonywania tej funkcji.

W Kościele rozróżnia się sprawujących Najświętszą Ofiarę i udzielających Komunii świętej. Sprawować Najświętszą Ofiarę, czyli celebrować ją, mogą jedynie biskupi i kapłani. Natomiast udzielać Komunii świętej mogą nie tylko biskupi i prezbiterzy, ale i inne osoby. Od pewnego czasu w niektórych naszych kościołach widać mężczyzn, którzy udzielają wiernym Komunię świętą.
- Czy świeccy mogą być szafarzami Komunii?
- Dlaczego Kościół dopuszcza możliwość, aby Komunię świętą mogły udzielać osoby świeckie?
- Czym jest to powodowane?

Sytuacja ta jest niewątpliwie dowodem zmieniającej się struktury Kościoła w Polsce oraz w innych Kościołach partykularnych, gdzie czynna obecność wiernego świeckiego jest nie tylko pożądana, ale coraz częściej nieodzowna. Niemniej wierni często stawiają te pytania. W tej sytuacji podjęcie tematu dotyczącego nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej wydaje się bardzo aktualne.

1. Nadzwyczajny szafarz Komunii świętej w historii Kościoła
Od momentu ustanowienia Eucharystii do czasów obecnych przepisy dotyczące szafarza Komunii świętej ulegały wielu zmianom. Początkowo funkcję tę spełniali wyłącznie biskupi i prezbiterzy. Od wieku II do udzielania Komunii świętej włączeni zostali diakoni; niewiele później subdiakoni, akolici, a także wierni świeccy, jednakże tylko przy udzielaniu Komunii świętej w domu lub też mogli udzielać jej sobie3 . Do VIII wieku nie wydaje się zarządzeń synodalnych zakazujących wiernym świeckim udzielania Komunii. Dopiero w IX wieku poszczególne synody partykularne zaczęły ograniczać prawa wiernych świeckich w tym względzie. Przyjmuje się, że od wieku IX szafarzem zwyczajnym Eucharystii staje się sam kapłan, z wykluczeniem innych duchownych.

W późnym średniowieczu dochodzi do dalszego ograniczania uprawnienia do udzielania Komunii świętej. Szafarzem zwyczajnym Komunii jest nadal kapłan, ale mógł on godziwie udzielać Eucharystię tylko wtedy, gdy pełnił funkcję proboszcza (szczególnie w przypadku Komunii wielkanocnej). Diakoni jako szafarze nadzwyczajni nie mogli udzielać Komunii kapłanom ani nawet w obecności kapłanów, chyba że na ich zlecenie albo gdy zachodziła taka konieczność. Zakonnicy udzielający Komunii duchownym lub wiernym świeckim bez specjalnego zezwolenia proboszcza mocą samego faktu popadali w ekskomunikę zastrzeżoną Stolicy Apostolskiej. Natomiast wiernym świeckim od XIV i XV wieku nie pozwala się nawet dotykać Eucharystii ze względu na szacunek dla konsekrowanych Postaci oraz obawę przed zbezczeszczeniem.

Po Soborze Trydenckim przepisy dotyczące szafarza Eucharystii nadal nie uległy zmianie, bo nie było takiej potrzeby. W tym też okresie historii Kościoła częstotliwość przyjmowania Komunii świętej zmniejszyła się ze względu na niektóre wpływowe błędy teologiczne (jansenizm, kwietyzm) i nie dość dokładne zrozumienie przez duszpasterzy nauki Kościoła o dyspozycjach wymaganych do przyjęcia Komunii świętej. Przystępującym do Stołu Pańskiego stawiano bowiem tak wielkie wymagania, że rzadko kto mógł je spełnić. Sytuacja ta uległa korzystnej zmianie dopiero za papieża Piusa X (1903-1914)7.

W XX wieku dokonało się zdecydowanie najwięcej przeobrażeń i zmian odnoszących się do szafarza Komunii świętej. W Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1917 roku nadzwyczajnym szafarzem Komunii świętej był diakon, który mógł pełnić tę funkcję jedynie za zgodą miejscowego ordynariusza lub proboszcza, udzieloną z ważnej przyczyny, którą się domniemywało w wypadku konieczności. Ordynariusz miejsca lub proboszcz mógł udzielić wymaganego zezwolenia tylko wówczas, jeśli zachodziła uzasadniona ku temu racja. W praktyce norma ta była interpretowana dość szeroko i istniało wiele racji, dla których konieczne zezwolenie było udzielane . W nadzwyczajnych okolicznościach nie zawsze było możliwe stosowanie się do norm o szafarzu Eucharystii. W Europie podczas drugiej wojny światowej, mając na uwadze specyficzną sytuację panującą w obozach koncentracyjnych, kapłani niekiedy dawali Eucharystię wiernym świeckim, także kobietom, by zanosili ją więzionym duchownym i wiernym świeckim, a szczególnie skazanym na śmierć. Tak działo się też w naszym kraju.

Norma starego Kodeksu z 1917 roku okazała się zatem zbyt rygorystyczna, i co ważniejsze, nie wychodziła naprzeciw potrzebom poszczególnych Kościołów partykularnych, zwłaszcza w krajach, w których pojawił się brak kapłanów i diakonów. Z drugiej strony Sobór Watykański II wskazywał wyraźnie na potrzebę udziału wiernych świeckich w potrójnej misji Chrystusa: kapłańskiej, królewskiej i prorockiej. Takie ujęcie roli świeckich we współczesnym Kościele nie mogło nie wpłynąć na zmianę przepisów odnoszących się do nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej.

Nauka soborowa na temat szafarza Eucharystii szła w dwóch kierunkach:
1. wzmocnienia funkcji diakona jako szafarza Eucharystii przez uznanie go za zwyczajnego szafarza tego sakramentu;
2. poszerzenia kręgu nadzwyczajnych szafarzy Komunii.

2. Proces reformy i zmiany przepisów po Vaticanum II
Pierwszym krokiem w kierunku rozszerzenia grona nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej było wydanie 30 kwietnia 1969 r. przez Kongregację Sakramentów instrukcji Fidei custos, która postanawiała, iż przełożeni Kościołów partykularnych (biskupi, prałaci i prefekci apostolscy, wikariusze kapitulni, administratorzy apostolscy, wikariusze i prefekci apostolscy) mogli się zwrócić do Stolicy Apostolskiej w celu uzyskania upoważnienia, na mocy którego w następujących sytuacjach mogli wyznaczać odpowiednie osoby do udzielania Komunii świętej: jeśli był nieobecny kapłan lub diakon, jeśli nie mógł on udzielać Komunii świętej ze względu na chorobę, podeszły wiek lub czynności duszpasterskie oraz jeśli liczba wiernych przystępujących do Komunii świętej była tak wielka, że Msza święta zbytnio się przedłużała10 . Bezpośrednim powodem wydania instrukcji Fidei custos była sytuacja, iż w niektórych regionach Kościoła w okresie posoborowym brakowało kapłanów i diakonów jako szafarzy Eucharystii.

Zgodnie z postanowieniem powyższej instrukcji w wyznaczeniu osoby mającej pełnić funkcje nadzwyczajnego szafarza Komunii należało zachować następujący porządek: subdiakon, kleryk niższych święceń, zakonnik, zakonnica, katecheta (chyba że według roztropnego uznania duszpasterza katechetę należy postawić przez zakonnicą), wierny świecki (mężczyzna i kobieta). Należy zauważyć, że instrukcja nie dawała bezpośrednio żadnych uprawnień ordynariuszom miejsca, zapewniała jedynie możliwość ubiegania się przez nich o niezbędne zezwolenie ze strony Stolicy Apostolskiej, udzielane na trzy lata w wypadku konieczności.

Wydana 29 czerwca 1970 r. instrukcja Kongregacji do Spraw Kultu Bożego Sacramentali Communione, poszerzająca możliwość udzielania Komunii pod dwiema postaciami, zawierała z kolei w numerze 6 dyspozycję, iż w wypadku udzielania Komunii bezpośrednio z kielicha podawanie kielicha - jeśli nie ma drugiego kapłana lub diakona - należało zlecić akolicie .

Natomiast trzecia instrukcja wykonawcza do Konstytucji Soboru Watykańskiego II o Liturgii Sacrosanctum Concilium, z 25 września 1970 r., zawierała postanowienie, iż w wypadku przyjmowania drugiej postaci z kielicha potrzebni są kapłani, diakoni lub akolici, aby podawać kielich komunikującym. Jednocześnie stwierdzono, że udzielanie Komunii należy przede wszystkim do kapłana celebrującego Eucharystię, do diakona oraz w niektórych jedynie przypadkach, określonych przez kompetentną władzę, do akolity. Instrukcja co prawda nie wyszczególniała owych przypadków, ale zaznaczała, iż Stolica Apostolska może zezwolić na udzielanie Komunii świętej znanym i uczciwym osobom.

Bardzo ważnym dokumentem dotyczącym kwestii nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej było wydane 15 sierpnia 1972 r. motu proprio papieża Pawła VI Ministeria quedam, odnawiające w Kościele łacińskim dyscyplinę święceń, na mocy którego zniesione zostały święcenia niższe oraz subdiakonat, a ustanowione posługi lektora i akolity . Zgodnie z tym dokumentem akolita miał wspomagać diakona i usługiwać kapłanowi, a jako nadzwyczajny szafarz Komunii mógł jej udzielać wtedy, gdy nie było szafarza zwyczajnego lub gdy szafarz zwyczajny nie mógł tego czynić z powodu choroby, podeszłego wieku, wypełniania innej posługi duszpasterskiej oraz w sytuacji dużej liczby przystępujących do Komunii świętej. Konsekwencją wydania powyższego motu proprio było opracowanie przez Stolicę Apostolską nowego Obrzędu wprowadzania w posługę akolitatu oraz dokonanie zmian we Mszale Rzymskim, gdzie akolita został ustanowiony nadzwyczajnym szafarzem Komunii świętej. W sposób szczególny do jego zadań należało udzielanie Komunii świętej .

Kolejnym ważnym dokumentem w kształtowaniu się pojęcia nadzwyczajnego szafarza Komunii była wydana 29 stycznia 1973 r. instrukcja Kongregacji Sakramentów Immensae caritatis na temat ułatwienia w niektórych wypadkach przystępowania do Komunii świętej. Instrukcja postanawiała, że nadzwyczajnym szafarzem Komunii, poza akolitą, jest również odpowiednio przygotowana osoba wyznaczona wyraźnie do tej funkcji przez ordynariusza miejsca lub upoważnionego do tego kapłana . Władza wyznaczania osoby do pełnienia posługi szafarza Komunii została zatem udzielona ordynariuszom miejsca. Władza ta mogła być delegowana przez ordynariusza miejsca biskupom pomocniczym, wikariuszom biskupim i delegatom biskupim . Do czasu wydania omawianej instrukcji jedynie Stolica Apostolska mogła wyznaczać osoby do pełnienia posługi szafarza Komunii świętej. W myśl instrukcji upoważnienie do pełnienia funkcji nadzwyczajnego szafarza Komunii mogło być udzielane w poszczególnych przypadkach na pewien okres czasu lub na sposób stały w wypadku konieczności. W ten sposób upoważniony mógł udzielać Komunii sobie samemu, innym wiernym, jak również zanosić ją chorym pozostającym w domu. Dokument ten polecał zachowanie następującej kolejności w wyborze szafarza Komunii: lektor, alumn seminarium duchownego, zakonnik, zakonnica, katecheta, wierny świecki - chyba że ordynariusz miejsca postanowił ją zmienić. Ponadto ordynariusz miejsca otrzymał władzę upoważniania poszczególnych kapłanów do wyznaczania w pojedynczych wypadkach odpowiedniej osoby, która by w przypadku prawdziwej konieczności udzielała Komunię .

Zawarte w instrukcji przepisy dotyczące nadzwyczajnych szafarzy Komunii dawały z pewnością możliwości rozwiązania wielu problemów, które zwłaszcza w niektórych krajach były bardzo widoczne. Niemniej należy pamiętać, że przepisy te dotyczyły jedynie sytuacji szczególnej konieczności i nie mogły być stosowane wtedy, gdy sytuacja do tego nie zmuszała.

Konsekwencją powyższej instrukcji było wydanie Rytuału Rzymskiego De Sacra Communione et de Cultu Mysterii Eucharistici extra Missarum, który w części dotyczącej szafarza Komunii postanawiał, że ordynariusz miejsca może zezwolić na udzielanie Komunii świętej innym szafarzom nadzwyczajnym, jeśli uzna, że jest to konieczne ze względu na pożytek duszpasterski wiernych, a nie będzie do dyspozycji kapłana, diakona lub akolity. Możliwość czynnego udziału wiernych świeckich w Eucharystii jako nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej potwierdził również Jan Paweł II w Liście do wszystkich biskupów Kościoła o tajemnicy i kulcie Eucharystii z 24 lutego 1980 roku . Po tej samej linii szły wytyczne instrukcji Inaestimabile donum z 3 kwietnia 1980 r. w sprawie niektórych norm dotyczących kultu tajemnicy eucharystycznej. Instrukcja uznawała uprawnienia świeckich dotyczące szafarstwa Komunii świętej, ganiła natomiast jako nadużycie m.in. postawę tych kapłanów, którzy choć obecni przy celebrze, wstrzymywali się od rozdzielania Komunii świętej, zostawiając ten obowiązek świeckim.

Wspomniane i omówione pokrótce dokumenty dotyczące nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej posłużyły jako źródła przy zredagowaniu nowej normy prawnej zawartej w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 roku, która jest ostatecznym etapem kształtowania się przepisów odnoszących się do omawianej kwestii.

3. Obecnie obowiązujące przepisy prawa powszechnego
Soborowa i posoborowa nauka i dyscyplina Kościoła o szafarzu Eucharystii została ujęta w normę prawną kanonu 910 Kodeksu Prawa Kanonicznego. Kanon ten, podobnie jak to czyni się od dawna, odróżnia szafarza zwyczajnego (§1) od nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej (§2). Kan. 910 stwierdza: Szafarzem nadzwyczajnym Komunii świętej jest akolita oraz wierny wyznaczony zgodnie z kan. 230 §3. Powyższa norma kodeksowa wyraźnie odróżnia akolitę od szafarza świeckiego wyznaczonego zgodnie z kan. 230 §3.

Akolita jest mężczyzną, który otrzymuje posługę akolitatu od swego biskupa lub wyższego przełożonego zakonnego. Posługi tej udziela się, zgodnie z odpowiednim obrzędem, wszystkim tym, którzy zmierzają do przyjęcia kapłaństwa, oraz tym wiernym świeckim, których służba jest Kościołowi potrzebna.

Do akolity należy wykonywanie szeregu funkcji:
1. posługiwanie przy sprawowaniu Mszy świętej oraz innych czynnościach liturgicznych;
2. wystawienie i schowanie Najświętszego Sakramentu;
3. udzielanie Komunii świętej sobie oraz innym. Ta ostatnia funkcja interesuje nas tutaj szczególnie. Otóż akolita - jako nadzwyczajny szafarz Komunii świętej - może udzielać tego sakramentu w następujących okolicznościach:
a. Gdy zwyczajny szafarz Komunii (biskup, prezbiter lub diakon) jest nieobecny.
b. Kiedy zwyczajny szafarz jest obecny, ale nie może udzielać Komunii świętej ze względu na stan zdrowia, podeszły wiek lub inne prace duszpasterskie.
c. Kiedy liczba wiernych jest tak duża, że bez pomocy akolity obrzęd sprawowania Mszy świętej znacznie by się przedłużył.

Nie wszystkie te warunki muszą zachodzić równocześnie, żeby akolita w poszczególnym przypadku został poproszony do udzielania Komunii świętej. Wystarczy, że zaistnieje przynajmniej jeden z nich. Czy w danej sytuacji istnieją warunki, by akolita mógł spełniać swoją posługę jako nadzwyczajny szafarz Eucharystii, osądza właściwy duszpasterz miejscowy, nie zaś sam akolita .

Jak wspomniano, z faktu przyznania akolicie prawa udzielania Komunii świętej można i należy wnioskować, aczkolwiek nie zostało to powiedziane wprost w motu proprio Ministeria quedam, iż może on komunikować nie tylko zdrowych i dobrze się mających, ale przede wszystkim chorych czy umierających. Stąd ma prawo zanosić Komunię chorym lub Wiatyk umierającym. Ostatecznie wątpliwości w tej materii rozwiewa opublikowany Rytuał Rzymski z obrzędami udzielania Komunii świętej i kultu Eucharystii poza Mszą świętą, gdzie znajdujemy specjalny obrzęd do stosowania przez akolitę jako nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej przy udzielaniu Komunii chorym, zaś ciężej chorym - Wiatyku. Alumn, który po przyjęciu posługi akolitatu opuszcza seminarium duchowne, nie może spełniać funkcji przysługującej akolicie, chyba że jego ordynariusz postanowi inaczej.

Jeżeli chodzi o wiernego świeckiego jako nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, to należy wyjaśnić, co należy rozumieć pod pojęciem "wierny wyznaczony zgodnie z kan. 230 §3". W myśl kan. 204 §1 wiernym świeckim jest ten, kto przez chrzest został wszczepiony w Chrystusa i ukonstytuowany jako członek Ludu Bożego. Z tej racji - na swój sposób - uczestniczy w kapłańskim, prorockim i królewskim posłannictwie i urzędzie Chrystusa, by ze swej strony sprawować właściwe całemu ludowi chrześcijańskiemu posłannictwo w Kościele. Stąd w kan. 230 §3 znajdujemy postanowienie: Tam gdzie doradza konieczność Kościoła, z braku szafarzy, także świeccy, chociażby nie byli lektorami lub akolitami, mogą wykonywać pewne obowiązki w ich zastępstwie, mianowicie: posługę słowa, przewodniczyć modlitwom liturgicznym, udzielać chrztu, a także rozdzielać Komunię świętą zgodnie z przepisami prawa. Zatem, jak wynika z powyższego kanonu, wierni mogą udzielać Komunię świętą, ale nie mogą tego czynić zawsze i wszędzie, a jedynie wtedy, gdy wymaga tego konieczność duszpasterska.

Ma ona miejsce wtedy, gdy:
- brak jest zwyczajnych szafarzy Komunii, tzn. biskupa, prezbitera i diakona lub akolity jako szafarza nadzwyczajnego;
- mimo iż są obecni zwyczajni szafarze, nie mogą jednak wypełnić tej funkcji z powodu podeszłego wieku, choroby lub innej posługi duszpasterskiej;
- liczba przystępujących do Komunii jest tak duża, że sprawowanie Mszy świętej, czy też udzielanie Komunii poza Mszą świętą zbytnio by się przeciągnęło bez pomocy świeckiego jako szafarza Komunii.

Wyżej wymienione warunki, których zaistnienie jest konieczne do tego, aby wierny świecki uzyskał zezwolenie do pełnienia funkcji szafarza Komunii, są identyczne jak te, które określają pełnienie wspomnianej funkcji przez akolitę. Istnieje jednak pewna hierarchia korzystania z pomocy nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej. I tak, jeżeli obecność akolity zaradzi trudnościom i pomoc innych nadzwyczajnych szafarzy nie będzie konieczna, to wierny świecki nie może uzyskać zezwolenia na udzielanie Komunii.

Akolita nie potrzebuje specjalnego upoważnienia ze strony ordynariusza miejsca, bowiem ustanowienie go akolitą jest z mocy prawa takim upoważnieniem. Natomiast wierny świecki takowe upoważnienie musi otrzymać. Zgodnie bowiem z normą zawartą w kan. 228 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego do pasterzy należy udzielanie urzędów kościelnych i posług. Użyte w kanonie pojęcie "pasterz" oznacza przede wszystkim ordynariusza miejsca, który udziela upoważnienia do pełnienia funkcji nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej osobiście lub przez wyznaczonego do tego kapłana. Zadaniem ordynariusza miejsca jest ocena zarówno sytuacji, jak i przymiotów religijno-moralnych osoby, której zamierza powierzyć funkcję szafarza nadzwyczajnego Komunii.

Co do przymiotów religijno-moralnych tego szafarza to należy stwierdzić, że winna to być osoba nienaganna pod względem moralnym, czyli godna sprawowanej przez nią funkcji. Zgodnie z kan. 231 §1 świeccy, którym w Kościele, nawet na pewien czas, powierza się jakieś specjalne funkcje, mają dążyć do osiągnięcia pewnej formacji koniecznej do tego, by podejmowana przez nich funkcja była spełniana w sposób należyty. Ponadto każdy szafarz ma odznaczać się żywą wiarą oraz przykładem nabożeństwa do Najświętszego Sakramentu. Ma spełniać ową funkcję świadomie, z oddaniem i pilnie. Jeżeli ordynariusz miejsca uzna, że dana osoba spełnia warunki wymagane przez prawo, może powierzyć jej funkcję szafarza nadzwyczajnego Komunii świętej i zezwolić, by jej udzielała sobie i innym. Może też ona zanosić Komunię świętą chorym przebywającym w domu, a ciężko chorym Wiatyk. Odnośne zezwolenie ordynariusz miejsca wydaje osobiście lub przez upoważnionego do tego kapłana, zawsze dla konkretnej osoby (nigdy ogólnie). Może ono być udzielane dla poszczególnego przypadku albo na pewien okres, albo na stałe, ale jeśli przynagla konieczność. Jakkolwiek instrukcja Immensae caritatis podaje ściśle określoną kolejność osób, którą ordynariusz miejsca winien uwzględnić przy udzielaniu zezwolenia na pełnienie funkcji szafarza Komunii świętej, niemniej jednak ma on prawo tę kolejność zmienić, jeśli uzna to za stosowne. Kolejność ta przedstawia się następująco: lektor, alumn seminarium duchownego, zakonnik, zakonnica, katecheta, mężczyzna ochrzczony, kobieta ochrzczona. Należy zaznaczyć, że udzielenie przez ordynariusza miejsca owego zezwolenia wiernemu świeckiemu winno być poprzedzone odpowiednim jego przygotowaniem i formacją, mieć uroczysty charakter oraz dokonywać się według ściśle określonego obrzędu.

Trzeba jednocześnie wyraźnie zaznaczyć, że upoważnienie udzielone przez ordynariusza miejsca lub uprawnionego do tego kapłana nie jest wystarczające, aby wierny świecki w konkretnym przypadku pełnił funkcję szafarza Komunii świętej. O tym bowiem decyduje proboszcz lub rektor danego kościoła. On to bowiem winien wyrazić życzenie czy prośbę, aby świecki mógł pełnić funkcję szafarza. Jeśli natomiast zaistnieje taka sytuacja, że w danym kościele będzie obecny kapłan-gość, diakon czy akolita, i proboszcz (rektor) kościoła uzna, że ich pomoc jest wystarczająca do udzielania Komunii, wtedy bez zgody proboszcza (rektora) kościoła nie wolno wiernemu świeckiemu pełnić funkcji szafarza Komunii. Z kolei proboszcz (rektor) kościoła może poprosić o pomoc jedynie osobę, która owe upoważnienie z rąk ordynariusza miejsca otrzymała.

Dotychczasowa analiza norm prawnych odnoszących się do nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, zawartych w Kodeksie Prawa Kanonicznego, jednoznacznie wskazuje sytuacje, w których akolita czy też wierny świecki może udzielać Komunii. Potwierdzeniem tych przepisów jest wydana przez Stolicę Apostolską 15 sierpnia 1997 r. instrukcja dotycząca współpracy kapłanów i wiernych świeckich. Instrukcja ta nie wprowadza żadnych zmian w omawianej kwestii, przestrzega jednak przed zbyt szeroką interpretacją norm, które wyraźnie nazywają akolitę i wiernego świeckiego nadzwyczajnymi szafarzami Komunii, co oznacza, że ich posługa jako szafarzy jest dopuszczalna jedynie w nadzwyczajnych okolicznościach, przedstawionych w instrukcji Immensae caritatis.

4. Stosowanie norm prawa powszechnego w Polsce
Znając prawo powszechne dotyczące nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, możemy zastanowić się nad stosowaniem tego prawa w naszym kraju. W Polsce przepisy dotyczące szafarza nadzwyczajnego Komunii świętej ulegały pewnym zmianom, które jednak nie były takie same jak w prawie powszechnym.

Po opublikowaniu motu proprio Ministeria quedam przez papieża Pawła VI 15 sierpnia 1972 roku i zezwoleniu w tym dokumencie akolitom na udzielanie Komunii świętej biskupi polscy zebrani na 134 Konferencji Plenarnej w Warszawie postanowili, że z uwagi na charakter polskiego duszpasterstwa nie zezwalają akolitom na wykonywanie powyższych uprawnień dotyczących Eucharystii. Jeżeli chodzi o możliwość udzielania Komunii świętej przez wiernego świeckiego, to pierwszy raz biskupi polscy zajęli się tym problemem po opublikowaniu instrukcji Immensae caritatis w 1973 roku. Zakazując udzielania Komunii świętej akolitom, nie zezwolili też na udzielanie Eucharystii wiernym świeckim.

W wyniku powziętej uchwały Konferencji Episkopatu Polski akolici w naszym kraju nie udzielali Komunii świętej aż do wydania nowej instrukcji w tej samej sprawie. Otóż jeszcze przed wejściem w życie Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku, a mianowicie 4 maja 1982 roku, biskupi polscy zebrani na 184 Konferencji Plenarnej postanowili, że akolita jest szafarzem nadzwyczajnym udzielania Komunii świętej w przypadku, gdy ci, którzy są do tego zobowiązani na podstawie kan. 845 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 r. [obecnie kan. 910 §2], albo nie mogą tego obowiązku wypełnić z powodu choroby czy podeszłego wieku, albo zajęci są posługa duszpasterską, albo też gdy liczba przystępujących do Komunii świętej jest tak wielka, że odprawienie Mszy świętej znacznie by się przedłużyło. W takich okolicznościach akolita, od maja 1982 roku, może udzielać Komunii świętej tak w czasie Mszy świętej, jak i poza nią.

Udzielając 4 maja 1982 roku zezwolenia akolitom na komunikowanie, nie wspomniano o możliwości udzielania Komunii przez wiernych świeckich. W tym czasie podobno niektóre domy zakonne zwracały się do biskupów, by w przypadku nieobecności kapłana któraś z sióstr mogła podać Komunię świętą swoim współsiostrom. Dały się też słyszeć głosy, że w Polsce należałoby pomyśleć o udzielaniu Komunii świętej przez wiernych świeckich, szczególnie ludziom obłożnie chorym przebywającym w domach, którzy pragną często, a nawet codziennie przyjmować Eucharystię, a duszpasterze nie są w stanie takich próśb spełnić. Mówiono też, że udzielanie wiernym świeckim zezwoleń na rozdzielanie Komunii można by rozpocząć od większych sanktuariów, w których komunikuje się całymi godzinami. Czynią to zwykle prezbiterzy odwołani w tym celu z konfesjonałów. Takie odwołanie spowiednika od konfesjonału raczej nie wzbudza zadowolenia u samego odwołanego, a także u wiernych oblegających konfesjonały.

Biskupi polscy zebrani na 240 Konferencji Plenarnej 2 maja 1990 roku przychylnie ustosunkowali się do próśb poszczególnych biskupów i kapłanów, aby określić warunki - zgodnie z kan. 910 §2 i kan. 230 §3 Kodeksu Prawa Kanonicznego - powoływania wiernego świeckiego jako nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej.

Konferencja Episkopatu Polski postanowiła w tej sprawie co następuje:
1. Biskupi diecezjalni mogą powoływać do posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej mężczyzn w wieku od 35 do 65 lat.
2. Kandydaci powinni odznaczać się nieskazitelnym życiem moralnym, pobożnością i poważaniem wśród duchowieństwa i wiernych.
3. Kandydat, poza wykształceniem przynajmniej średnim, winien znać podstawowe prawdy teologiczne, zwłaszcza odnoszące się do Kościoła, Mszy świętej i Eucharystii. Biskup może polecić kandydatowi udział w kursie teologicznym lub zażądać egzaminu.
4. Biskup diecezjalny powołuje do posługi nadzwyczajnego szafarza na jeden rok kandydata, którego poznał osobiście - po poleceniu go przez jego proboszcza i dwóch kapłanów.
5. Przed powołaniem, jak również przed każdym przedłużeniem powołania kandydaci winni odbyć co najmniej trzydniowe rekolekcje.
6. Braci zakonnych, którym biskup może obniżyć dolną granicę wieku do 30 lat, obowiązują te same postanowienia.
7. Posługa szafarza jest bezinteresowna. Wynagrodzenie może dotyczyć jedynie zwrotu kosztów przejazdu lub rekompensaty w przypadku, gdy na skutek wykonywania posługi uszczupliły się dochody z pracy zawodowej szafarza nadzwyczajnego.
8. Szafarz nadzwyczajny podczas posługi winien być ubrany w albę i przepasany cingulum.
9. Szafarz nadzwyczajny wykonuje posługę wtedy, gdy ilość kapłanów wobec komunikujących jest za mała. Może on - w ramach ważności powołania - świadczyć pomoc na terenie całej diecezji, a poza diecezją tylko za zgodą biskupa danej diecezji.
10. Szafarz nadzwyczajny może, za zgodą księdza proboszcza, zanieść Komunię świętą do domów tylko tym osobom, których stan duchowy jest znany, oraz przy zachowaniu przepisów liturgicznych.


Następnie 248 Konferencja Plenarna Episkopatu Polski, obradująca w Łodzi 21-22 czerwca 1991 r., zatwierdziła i wydała instrukcję w sprawie formacji i sposobu wykonywania posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej. Ponieważ była ona dość szczegółowa i można ją było od razu wprowadzać w życie, zaraz zaczęto wyznaczać kandydatów wybranych na nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej. Po jakimś czasie prasa zainteresowana życiem Kościoła zaczęła zamieszczać informacje, że biskup tej a tej diecezji upoważnił określoną liczbę mężczyzn do wykonywania funkcji liturgicznej udzielania Komunii świętej.

Sytuacja w Polsce, w odróżnieniu od wielu innych Kościołów, szczególnie Europy Zachodniej, z pewnością nie wymaga jeszcze stałej obecności nadzwyczajnych szafarzy Komunii we wspólnotach parafialnych, niemniej jednak mogą mieć miejsce sytuacje, w których takowa obecność będzie niezbędna, np. w parafiach, gdzie duszpasterzem jest jeden starszy kapłan, a z racji Wielkanocy czy Bożego Narodzenia bardzo wielu wiernych przystępuje do Komunii świętej. Potrzebę takiego szafarza dostrzegają również uchwały II Synodu Plenarnego, które jednoznacznie, w rozdziale dziesiątym zatytułowanym: Liturgia Kościoła po Soborze Watykańskim II, stwierdzają: Mężczyźni świeccy, którzy ukończyli przynajmniej dwadzieścia pięć lat, cieszący się dobrą opinią, którzy posiadają odpowiednie przymioty i są przygotowani do swych zadań poprzez odpowiednią formację, mogą być przyjęci do posługi stałego akolity. (...) Do posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej mogą być dopuszczone inne osoby, w zależności od potrzeb poszczególnych wspólnot kościelnych. Synod Plenarny zatem rozwiązuje kwestię wiernego świeckiego jako nadzwyczajnego szafarza Komunii stosownie do prawa powszechnego i instrukcji Konferencji Episkopatu Polski z 2 maja 1990 roku, które decyzję o powierzeniu tej funkcji wiernym świeckim pozostawiają ordynariuszowi miejsca. Może się to odbywać poprzez udzielenie wiernym świeckim posługi akolitatu, która upoważnia do pełnienia tej funkcji w określonych prawem sytuacjach bez stosownego już pozwolenia ordynariusza, lub też poprzez dopuszczenie do tej funkcji wiernego świeckiego. Na tej też podstawie w naszych parafiach spotykamy nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej.


Szafarz Nadzwyczajny Komunii Świętej to osoba świecka, która uzyskała jednorazowe lub czasowe upoważnienie od właściwego sobie ordynariusza do udzielania Komunii Świętej. Posługę tę wprowadził Sobór Watykański II i w krajach Europy Zachodniej istnieje ona od dawna. Nie była jednak długo wprowadzana w Polsce ze względu na brak wyraźnej potrzeby.

Dokumenty Soborowe nie precyzują jakichkolwiek wymagań dotyczących szafarzy, ma to być jedynie osoba "odpowiednio przygotowana". Zatem biskup może teoretycznie upoważnić w nadzwyczajnych sytuacjach jednorazowo każdego człowieka, co do którego jest przekonany, że jest przygotowany. Może to być zatem również kobieta. W Polsce ustalenia Episkopatu precyzują, że szafarzami mogą być mężczyźni, którzy ukończyli 35 lat. Są jednak od tej reguły wyjątki - na przykład w archidiecezji lubelskiej posługę tę mogą otrzymać również zakonnice (aby udzielać Komunii w swoich wspólnotach).

Stała posługa udzielana jest najczęściej na rok, po ukończeniu specjalnego kursu diecezjalnego zakończonego egzaminem. Po roku każdy szafarz jest zobowiązany do odbycia specjalnych rekolekcji, po których może odnowić swoją posługę.

Główne zadanie szafarzy polega na regularnym zanoszeniu Najświętszego Sakramentu chorym. Dzięki istnieniu szafarzy, pobożni wierni, którzy ze względu na chorobę lub podeszły wiek nie mogą chodzić do kościoła, mają możliwość przyjmowania Komunii w każdą niedzielę. Posługa podczas Mszy Świętej ma miejsce tylko w nadzwyczajnych sytuacjach, gdy liczba wiernych jest znaczna w stosunku do liczby księży, np. pasterka, rezurekcja, uroczystości plenerowe etc. Podczas posługi w kościele szafarz ubrany jest w albę podobnie jak ministrant i w takim stroju udziela Komunii.

Szafarz może również w parafiach wiejskich (gdzie nie ma stałego księdza) przewodniczyć nabożeństwom wystawiając Najświętszy Sakrament, a jedyną różnicą jest to, że nie może Nim udzielić błogosławieństwa.

W stosunku do Szafarzy nie powinno się używać określenia "Nadzwyczajny Szafarz Eucharystii", ponieważ Eucharystię może celebrować wyłącznie kapłan, a Komunia Święta jest tylko jej częścią.

Serdecznie pozdrawiam - ks. Józef Pierzchalski SAC

Liczba wyświetleń strony: 9472866 * Liczba gości online: 21 * Ostatnia aktualizacja: 2017-06-26
© 2002-2017 by ks. Józef Pierzchalski SAC